1

2

3

4

5

 

Kilka słów o puczu

Poparcie Jelcyna. Warunkiem powodzenia puczu były bowiem zdecydowanie i szybkość działań. Spiskowcy powinni przejąć władzę i wyeliminować opozycję w taki sposób, aby pozbawić armię i obywateli możliwości reakcji. Taki obrót wydarzeń wydawał się jednak niemożliwy, jeżeli uwzględnimy ogromny obszar ZSRR i rozbudzone już w wielu republikach ambicje niepodległościowe. Nawet mając na uwadze te trudności trzeba zaznaczyć, że zamachowcy popełnili szereg błędów, m.in. pozwalając Jelcynowi i jego zwolennikom zająć tak zwany Biały Dom – siedzibę parlamentu rosyjskiego w Moskwie. Błędy zamachowców umożliwiły zorganizowanie opozycji. Tysiące mieszkańców Moskwy wyległo na ulice, tłumy otoczyły Biały Dom. W poniedziałek 19 sierpnia, Jelcyn opuścił gmach parlamentu i przemawiając z jednego z transporterów pancernych potępi! zamach, zwolnił urzędników z obowiązku posłuszeństwa wobec Komitetu Stanu Wyjątkowego oraz wezwał do strajku generalnego. Wokół parlamentu wzniesiono barykady. Obronę budynku wzmocniły wozy bojowe, których dowód¬cy przeszli na stronę parlamentarzystów. Tego dnia, podczas konferencji prasowej przywódca puczu, Janajew, nie potrafił ukryć zdenerwowania. W opanowanym przez zwolenników Jelcyna Leningradzie, burmistrz zapobiegł okupacji wojskowej, wydając oddziałom zakaz wkroczenia do miasta. Do Jelcyna zadzwonił prezydent George Bush, zapewniając go o swoim poparciu.

Pucz konserwatystów

Spiskowcy. Podpisanie nowego układu związkowego miało nastąpić 20 sierpnia. Konserwatyści postanowili nie dopuścić do jakichkolwiek zmian. Wczesnym rankiem 19 sierpnia radziecka agencja informacyjna TASS i moskiewska rozgłośnia radiowa po¬informowały, że Gorbaczow ze względu na stan zdrowia nie jest w stanie sprawować władzy i przekazuje swe uprawnienia na ręce zastępcy, Gienadija Janajewa. Dla ratowania kraju przed kryzysem powołany został tzw. komitet ośmiu, w skład którego wchodzili m.in. premier, minister obrony i spraw wewnętrznych oraz szef KGB. Zakazano strajków i demonstracji, przywrócono cenzurę, wprowadzony został stan wyjątkowy. Wkrótce na ulicach Moskwy pojawiły się wozy opancerzone. W rzeczywistości Gorbaczow nie był chory. 18 sierpnia został aresztowany wraz z rodziną w swej willi na Krymie i zatrzymany w areszcie domowym. Prezydent nie najlepiej orientował się w sytuacji wewnętrznej kraju, czego dowodem jest fakt, że wszyscy przywódcy puczu piastowali swe stanowiska z jego nominacji. Sprawdziły się natomiast ponure przepowiednie Szewardnadze. Gorbaczow nie dał się jednak zastraszyć. Przywódcy puczu żądali, aby podpisał on dokument wprowadzający stan wyjątkowy i przekazujący pełnię władzy w ręce Janajewa. Gdyby tak się stało, przewrót uzyskałby podstawy prawne. Gorbaczow, świadomy zagrożenia życia własnego i swojej rodziny, kategorycznie odmówił podpisania dokumentu. Taki obrót wydarzeń całkowicie zaskoczył spiskowców. Nie potrafili przedstawić prawnej podstawy swych poczynań, a brak zdecydowania wskazywał, że zamachowcy nie mają konkretne¬go planu działania.

O Gorbaczowie

Polityka Gorbaczowa. Pozycja Gorbaczowa załamywała się na wszystkich frontach. W marcu 1990 roku usunięto zapis o wiodącej roli partii komunistycznej w państwie. Poważnym zagrożeniem dla Gorbaczowa stał się Borys Jelcyn, który w maju 1990 r. został przewodniczącym parlamentu Federacji Rosyjskiej. Jelcyn stwierdził, że republiki są suwerennymi państwami, wobec czego ich prawo jest nadrzędne w stosunku do prawa radzieckiego. Wobec sprzeciwu Gorbaczowa, opowiadającego się za utrzymaniem nadrzędnej roli władz centralnych, stworzyło to podstawę do rozpoczęcia sporu konstytucyjnego. Pozycja Gorbaczowa, zamierzającego utrzymać dotychczasową formę państwa, w coraz większym stopniu zależała od poparcia konserwatystów. Sytuacja ta spowodowała podanie się do dymisji ministra spraw zagranicznych Eduarda Szewardnadze, wieloletniego współpracownika Gorbaczowa, który odchodząc, ostrzegał przed powrotem dyktatury. Sytuacja na Litwie zaostrzyła się ponownie w styczniu 1991 r., gdy w czasie zamieszek z udziałem wojska poniosło śmierć 13 demonstrantów. Gorbaczow uznał w końcu, że ZSRR nie może nadal istnieć w dotychczasowej formie i w referendum uzyskał poparcie dla koncepcji nowej, nieco luźniejszej federacji, do której akces zgłosiło 9 spośród 15 republik. Rozwiązania tego nie zaakceptowali konserwatyści. Dla tej grupy czerwcowe wybory 1991 roku oznaczały całkowitą porażkę. Borys Jelcyn został wybrany prezydentem Federacji Rosyjskiej, a jego zwolennicy przejęli władzę w Moskwie i Leningradzie. Odzwierciedleniem panujących nastrojów była m.in. wyrażona w referendum chęć przywrócenia dawnej nazwy Leningradu – St. Petersburg, co w istocie oznaczało zakwestionowanie znaczenia Lenina i głoszonej przez niego ideologii.

Polityka ZSRR

Polityka – fakty. Trzeba było się liczyć z tym zagrożeniem, jako że powiew wolności i rozluźnienie mechanizmów kontroli doprowadziły do eksplozji nastrojów nacjonalistycznych i szeregu konfliktów o podłożu etnicznym. Zadawnione urazy pomiędzy grupami etnicznymi dawały znać o sobie już w 1988 roku, a w 1990 roku wybuchły z całą siłą od Bałtyku po Kazachstan. Najpoważniejszy charakter miał konflikt o przyszłość należącego do Azerbejdżanu, ale zamieszkanego głównie przez Ormian terytorium Górnego Karabachu. Działania wojenne, w których starły się siły Azerów i Ormian zmusiły tysiące ludzi do opuszczenia swych domów i sprowadziły interwencję wojsk radzieckich. Konflikty etniczne i rozbudzone poczucie odrębności narodowej w poszczególnych republikach utrudniały sprawowanie władzy na ogromnych obszarach ZSRR i zagrażały istnieniu państwa. Niepodległości domagała się Gruzja i Azerbejdżan, gdzie interwencja w Górnym Karabachu wywołała ostry sprzeciw. O wolność upomniały się Litwa oraz pozostałe kraje bałtyckie: Łotwa i Estonia. Przed przymusowym wcieleniem do ZSRR w roku 1940 były to niepodległe państwa i teraz pragnęły zrzucić w końcu jarzmo władzy radzieckiej. Nawoływania Gorbaczowa do powolnego wprowadzania zmian i oskarżenia o zakłócanie przebiegu reform całkowicie zignorowano. Litwa formalnie ogłosiła deklarację niepodległości. Dopiero sankcje ekonomiczne ze strony ZSRR, między innymi odcięcie dostaw gazu, zmusiły Litwinów do kontynuowania negocjacji.

Zamęt

Nie wszystko jednakże układało się po myśli Gorbaczowa. Próby decentralizacji gospodarki doprowadziły do pogłębienia się kryzysu, szalejącej korupcji i poważnych niedoborów w zaopatrzeniu. Sytuacja pogarszała się, lecz rząd wydawał się bezsilny. Gorbaczow odkładał niepopularną decyzję o uwolnieniu cen, mimo że bardziej radykalni zwolennicy reform podkreślali, że jest to co prawda bolesny, ale niezbędny początek procesu uzdrawiania gospodarki. Niepowodzenia reform gospodarczych spowodowały, że Gorbaczow, będący bohaterem w oczach Zachodu, stale tracił popularność w kraju. Chociaż jako prezydent ZSRR i przewodniczący partii komunistycznej potencjalnie dysponował on ogromną władzą, to jednak stale zmuszony był do manewrowania między konserwatystami (tak zwani „twardogłowi”) broniącymi starego systemu, a radykałami opowiadającymi się za przyspieszeniem biegu reform. Radykałom przewodniczył Borys Jelcyn – dawny współpracownik Gorbaczowa, wykluczony z Biura Politycznego za krytykę opóźniania procesu reform. Jelcyn występował jako zwolennik prywatyzacji i wszelkich zmian, które doprowadziłyby do przekształcenia ZSRR w państwo kapitalistyczne, podczas gdy Gorbaczow pozostał wierny ideom socjalizmu, centralnego planowania i państwa opiekuńczego. Z drugiej strony, nadal silne były wpływy „twardogiowych” w partii komunistycznej. Z niepokojem obserwowali oni utratę wpływów partii i możliwość rozpadu ZSRR.

O ZSRR

Reformy. Trudno ocenić, jak daleko sięgały wówczas za¬mierzenia Gorbaczowa. Teoretycznie system rynkowy mógłby funkcjonować w ramach ustroju socjalistycznego i być może Gorbaczow nawet wierzył, że po przeprowadzeniu reform partia komunistyczna zdoła utrzymać władzę. W każdym razie pewne jest, że zarówno tempo, jak i zakres prze¬mian przekroczyły jego oczekiwania. Polityka Gorbaczowa, choć według niektórych niezdecydowana i zbyt ostrożna, już w pierwszych latach urzędowania przyniosła mimo wszystko szereg istotnych zmian w życiu społecznym i politycznym. Zwolniono więźniów politycznych, z wygnania po¬wrócili dysydenci, przeprowadzono rehabilitację dawnych działaczy opozycyjnych, a ludzie zaczęli coraz częściej swobodnie wyrażać swoje przekonania. Społeczeństwo radzieckie z wolna ulegało demokratyzacji i w 1989 r. odbyły się wybory do Ra¬dy Deputowanych Ludowych, czyli parlamentu. W polityce zagranicznej Gorbaczow stopniowo przezwyciężał niechęć i brak zaufania przywódców zachodnich. Podpisano umowy dotyczące rozbrojenia, wojska radzieckie wycofały się z Afgani¬stanu, pozbawione poparcia reżimy komunistyczne w Afryce i Europie Wschodniej przeżywały kryzys. W 1989 roku doszło do rozpadu bloku państw komunistycznych w Europie Wschodniej. Zimna wojna i czterdziestoletni wyścig zbrojeń dobiegły końca.

Pieriestrojka

Przebudowa systemu. Rządy podstarzałych, mało elastycznych przywódców radzieckich prowadziły do stagnacji systemu aż do czasu, gdy władzę przejął stosunkowo młody – 54-letni – Michaił Gorbaczow. Uznawszy konieczność przeprowadzenia reform, zapoczątkował on politykę pierestrojki, czyli przebudowy. Koncepcja ta obejmowała trzy elementy. Po pierwsze zamierzano wprowadzić reformy, które miały przełamać ostry kryzys gospodarczy, w jakim znalazł się Związek Radziecki w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Po drugie zniesiono cenzurę, co pozwoliło na ponowną analizę historii kraju. W ramach tej doktryny, zwanej po rosyjsku głasnost, obiecano obywatelom prawo swobodnego wyrażania opinii i krytyki poczynań władz, bez groźby represji – miało to pozwolić na lepsze administrowanie państwem i przyczynić się do budowania sprawiedliwości społecznej. Trzecim elementem gorbaczowowskich reform było tak zwane „nowe myślenie”, które polegało na porzuceniu doktryn, z których dotąd partia nie chciała zrezygnować. Chodziło na przykład o tak zwaną doktrynę Breżniewa polegającą na ścisłym kontrolowaniu przez kierownictwo radzieckie poczynań rządów państw bloku komunistycznego i wykorzystaniu interwencji zbrojnej jako argumentu w ewentualnych sporach. Zbrojne inwazje (jak na przykład w Czechosłowacji w 1968 r. czy w Afganistanie w latach 1979-88) były przedsięwzięciami ryzykownymi i kosztownymi. W takich sytuacjach oprócz wydawania ogromnych sum na zaopatrzenie armii, ZSRR narażał się na sankcje ekonomiczne i polityczne Zachodu, co było dodatkowym ciosem dla kulejącej gospodarki. Dzięki „nowemu myśleniu” możliwe było z jednej strony odciążenie budżetu państwa radzieckiego, a z drugiej reformy w pozostałych państwach bloku, tak by mogły one usamodzielnić się gospodarczo i nie polegać na pomocy z ZSRR.

Gorbaczow

Gdy Michaił Gorbaczow w 1985 roku przejmował władzę, ZSRR był mocarstwem uwikłanym w zimną wojnę z USA i jego sojusznikami. Było to największe państwo świata, formalnie federacja samodzielnych republik, w praktyce jednak pozostających pod ścisłą kontrolą Moskwy. Rząd radziecki, władze republik, siły zbrojne i budząca strach służba bezpieczeństwa (KGB) kierowane były przez Komunistyczną Partię Związku Radzieckiego – jedyną legalnie działającą siłę polityczną kraju. Teoretycznie ZSRR był państwem „ludu pracującego”, w którym odrzucono zasadę własności prywatnej, a cały majątek należał bądź do państwa, bądź do spółdzielni. Przyjęta w konstytucji formuła o wiodącej roli partii komunistycznej w życiu społecznym i politycznym państwa zapewniała komunistom praktycznie nieograniczoną władzę. Trzeba przyznać, że socjalizm przyniósł obywatelom ZSRR pewne korzyści, na przykład bezpłatną służbę zdrowia, gwarancję pracy, bardzo tanią żywność, niskie koszty transportu i opłaty czynszowe. Utrzymanie tych przywilejów było jednak możliwe dzięki dotacjom państwowym, które pokrywały różnicę między obowiązującymi cenami a realnym kosztem towarów i usług, co z kolei prowadziło do stopniowego wyczerpania zasobów finansowych państwa i kryzysu gospodarczego. Obywatele mieli wiele powodów do narzekań, były to między innymi niska stopa życiowa, niska jakość i brak towarów w sklepach. Z czasem stało się jasne, że oparty na centralnym planowaniu produkcji i dystrybucji towarów radziecki system zarządzania nie wytrzymuje porównania z wolnorynkową gospodarką krajów zachodnich.

Metamorfoza

Rodziny emu mają także trudny wybór, a każda ich decyzja będzie wiązała się z ryzykiem. Trudno przewidzieć, kiedy po suszy nadejdą deszcze. Często ulewy spadają daleko od miejsc, gdzie są potrzebne. Co roku zwrotnikowa pora deszczowa sprowadza burze i powodzie na daleką północ Australii. Gdy monsuny przynoszą ścianę deszczu, rozpoczyna się transformacja. Kiedy tereny zalewowe wypełniają się wodą, krokodyle wychodzą z rzadkich kałuż, w których musiały przeczekać porę suchą. Zbudują one gniazda nad wezbraną wodą i złożą do stu jaj. Ogromne tereny zalewowe, dawno wyschłe po ostatnich deszczach znów wypełniają się wodą. Czasem to potężne zjawisko dociera nawet do suchego środka Australii. W latach, gdy deszcze są obfitsze i padają na większym, niż zwykle obszarze, woda płynie w głąb lądu ku wyschniętemu centrum kontynentu. Spływając po woli na południe, woda rozlewa się po równinach. W ciągu sześciu lub więcej miesięcy może dotrzeć do samego środka lądu. Pod bezchmurnym niebem woda spokojnie płynie ku sercu Australii, wypełniając setki wyschniętych koryt, rzek i strumieni. W suchych, piaszczystych korytach czekają, niczym nasiona miliony odpornych na suszę drobnych jajeczek. Życie podziemne, uśpione przez lata, zaczyna się budzić. Sącząca się woda budzi z długiego snu żaby, ale i nie tylko.

Sposoby na przetrwanie

Dziobaki polują pod wodą z zamkniętymi oczami, używając czujników elektryczności na dziobie. Pierwsi Europejczycy, którzy go zobaczyli, byli zdumieni: był dla nich chodzącą sprzecznością, wręcz dowcipem natury. Dziobak, chociaż przetrwał sto dwadzieścia milionów lat nie występuje dzisiaj nigdzie indziej na ziemi. Jego najbliższa krewna, to kolczatka, która ma rurkowaty pysk i długi lepki język, a żywi się mrówkami i termitami. W przeciwieństwie do dziobaka, kolczatka wyniosła się z chłodnych lasów i teraz zamieszkuje cały kontynent. Gdy czuje się zagrożona, błyskawicznie okopuje się, strasząc napastnika ostrymi kolcami. Susza może trwać miesiącami, a nawet latami; długie okresy bez deszczu wystawiają na próbę wszelkie formy życia. Stworzenia najmłodsze i najstarsze odczuwają tego skutki, jako pierwsze. Bezchmurne niebo, popękana ziemia i rosnący upal stają się regułą. Niektóre zwierzęta zginą, zanim znów spadnie deszcz. Pustynne kangury realizują zadziwiającą strategię przetrwania. Samica może wstrzymać rozwój embrionu, utrzymując go w stanie zawieszenia, aż poprawią się warunki życia i dopiero wtedy go urodzi. Przyszłość małego kangura, który już przyszedł na świat jest niepewna, lecz embrion urodzi się dopiero, gdy powróci obfitsza pora. Aby przetrwać, kangury przeniosą się na nowe tereny w poszukiwaniu pożywienia Lu będą się pasły u zbiorników wodnych, gdzie rosną jeszcze resztki trawy.